P: Pornografie is al zo oud als de nacht.

L: Literatuur is al zo oud als de wereld. Weet dat de mens vanaf het moment dat hij zijn ogen opendeed, verhalen schreef met erin de wezens en de wereld om hem heen.

P: Weet dat de mens vanaf het moment dat hij zijn ogen opendeed, begeerde wat onzichtbaar bleef en wachtte op momenten van onthulling, die momenten kweekte met zijn pen of waar hij mee kon tekenen.

L: Personages zijn veranderd door de tijd, maar blijven vrienden, voorbeelden of antihelden. We leven met de mensen op papier.

P: Natuurlijk hebben we inmiddels meer dan stilstaand beeld om onze fantasie te prikkelen. Maar bepaalde dingen zijn gebleven: het dédain waarmee er over porno wordt gesproken, het plezier waarmee er wordt gekeken.

L: We leven met de mensen op papier, we lezen over hun vertrouwen, wanhoop, overgave en voelen het in hun plaats. Maar dit gaat niet op voor elke tekst, we markeren met chirurgische precisie grenzen tussen literair en kwaliteitsloos, roerend of slechts zinnenprikkelend, heerlijk luchtig of banaal en inhoudsloos.

P: Het dédain richt zich op de uitbuiting van acteurs, tegen eenzijdige portretten van een mens als louter lust en kreunen, zonder oog voor wie het is die dit genot ervaart en hoe het zich verhoudt tot andere delen van een leven. Het is het beeldequivalent van fastfood, het is een drempelloos aanbod van prikkels die slechts binnenkomen maar niet uit worden gegeven. En bovendien: genieten zij die ons die prikkels geven?

L: Scrupules naar onze personages hebben we doorgaans niet. We voelen ons niet voyeuristisch als we graten langszij schuiven om nog dieper in het vlees te kunnen dringen, we kluiven de botten alsof ze van goud zijn en we luisteren mee naar de stem in het hoofd. Maken wij ons zorgen om hen, of hoeft dat niet omdat ze niet echt zijn?

P: Mag je echte mensen onderwerpen aan een versimpeling zoals in porno gebeurt? Of biedt het kansen aan fantasieën en lusten? Op fetisjisten na is iedereen tegen misbruik, maar porno is niet noodzakelijk misbruik. Internet is niet enkel Sodom en Gomorra, maar ook een paradijs van nieuwe mogelijkheden.

L: Wie ontkent nog dat ook in de literatuur de grenzen vervagen? “Ik, Jan Cremer” door Jan Cremer, is dat niet louter cult-bagger?

P: En wat te denken van Deep Throat? Mensen walgen er vandaag de dag van, maar in 1972 trok de elite en masse naar de cinema om dit kunstwerk te aanschouwen.

L: In literatuur praten we over liefde, over kunst, over wreedheid, over verrassing, feest, iets kan goedkoop, iets kan hard, iets kan prachtig of gewoon zijn.

P: Maar geldt dit ook niet voor porno? Porno is een feest, het kan kunstig gefilmd, gemonteerd, geacteerd worden. We zien wrede, tedere, lieve, lustige seks. Porno kent ook schakeringen, hoewel vaak niet meer in woord, maar in beeld.

L: Heeft literatuur bovendien altijd inhoud? Wat te denken van eindeloze beschrijvingen van hoe de dingen eruit zien, alsof dit een blik moet werpen op wat eigenlijk achter het beeld ligt. Niet iedereen is daarvan gecharmeerd.

P: Ligt er iets achter pornobeelden? Is de porno de transparante laag waarachter zich een web van menselijkheid ontspint? Of zijn we beter af met woord en beeld dat niet onthult, maar streng verborgen laat waarnaar we eigenlijk willen kijken? Is porno leeg?

L: De literatuur heeft door de eeuwen heen haar eigen symbolen en manieren ontwikkeld om de leegte te ontwijken. Het doet je nadenken, inleven, in het beste geval zelfs veranderen.

P: Kun je eenzelfde analytische gereedschapskist op porno loslaten? Bij het zien van fragmenten zullen we ons opgewonden voelen, gedegouteerd, getroffen door de onschuld van de mensen, of verwonderd over de fysieke plooibaarheid van ons lichaam. Zijn dit lagere gevoelens dan in de literatuur? Of is dit de porno-specifieke vulling van de leegte?

L: Wij willen weten op welke manier expliciete beelden ons begrip van tekst beïnvloeden. We bieden je verhalen, gedichten, en krantenartikels. Kun jij erbij blijven met je hoofd? Zie jij nieuwe invalshoeken die je nooit opgemerkt had tijdens het lezen?

P: En hoe denken we over porno bij woorden over liefde, over seks, over de mens? Kijk mee, en durf denken.

Dinsdag 3 maart kwam Kris Verburgh bij ‘tZal praten over de verhouding (of zelfs: over de mogelijkheid van een verhouding) tussen wetenschap en spiritualiteit. In het auditorium aan de Plateaustraat, geboekt in de verwachting van meer volk dan er was, sprak hij bijna uur vol vuur van kosmologie, verbondenheid in de wereld en de schoonheid die te vinden is in wetenschap—en gelukkig kon het volk dat er was, zijn woorden wel smaken, zoals ook bleek uit de talrijke en zeer inhoudelijke vragen die volgden op zijn pleidooi. Dat pleidooi bestond erin dat wetenschap, in tegenstelling tot de mogelijke opvatting dat ze vooral neutraal en niet-affectief mag zijn, wel degelijk ook een emotionele component mag kennen in de overdracht van resultaten. Verburgh, een nog zeer jonge student geneeskunde in Antwerpen die al verscheidene boeken op zijn naam heeft staan, ziet parallellen met religieuze of mystieke ervaringen: wetenschap kan niet alleen bepaalde gemoedstoestanden zoals het gevoel van buiten het lichaam te treden of het gevoel van intens in contact te staan met de leefwereld, verklaren op basis van het brein, maar kan zelfs tot deze gevoelens inspireren door de ongelooflijkheid van wat we weten en te weten kunnen komen over de wereld. Een voorbeeld kan zijn dat we allemaal voortkomen uit het materiaal dat al vanaf het begin (voor zover je over een begin kunt spreken zonder een stadium daaraan voorafgaand te impliceren) van het universum aanwezig is en gevormd wordt. We zijn niet alleen verwant met alles in ons zonnestelsel en alle andere stelsels, maar we zijn het ook.

Ondanks dat ook ik geraakt werd door het enthousiasme van zijn verhaal, kon ik niet anders dan kritische noten plaatsen. Als filosoof-in-opleiding met een voorliefde voor vragen omtrent de receptie van wetenschap in de maatschappij vraag ik me af of de manier waarop hij zijn verhaal construeert, volledig te verantwoorden is. Zo spreekt hij over bepaalde kosmogonische theorieën als over 100 % ware stellingen, en laat hij nergens ruimte voor wetenschappelijke twijfel, of toch wetenschappelijke en kritische zelfreflectie en het besef dat we theorieën altijd slechts voorlopig voor waar aan kunnen nemen.

Het valt te beargumenteren dat het inbouwen van deze caveats altijd vernietigend werkt op de kracht van een betoog. Ik denk dat dat in zekere mate klopt, hoewel dat nog niets zegt over de morele plicht tot volledig informeren van je publiek, zeker inzake educatieve of wetenschappelijke onderwerpen. Het grootste probleem dat ik met zijn werkmethode heb, is echter dat hij deze min of meer gestaafde theorieen inbouwt in wat een alternatief scheppingsverhaal genoemd kan worden. Hij heeft een welbepaald doel, namelijk mensen te enthousiasmeren voor wetenschap, en hen de wonderen en schoonheden ervan te laten inzien, en een bepaald levensgevoel teweeg te brengen. Op zich is hiermee niets mis, maar wel als dit regelrecht indruist tegen de essentie van die wetenschap. Die essentie bestaat er voor mij in dat we als gemeenschap van kritische denkers onze geesten proberen te scherpen aan elkaars kennis en opinies. In dat proces past ook kennis die soms nog vrij speculatief is, en ook wat die kennis affectief teweegbrengt. Daarin past echter niet de wens om met een nieuw, overstijgend en vooral in slaap sussend narratief te komen. Wetenschap kan inzichten bieden in de aard van de mens en de wereld die troost bieden, maar mag dit nooit tot doel hebben. Systemen die dit wel tot doel hebben, die tot doel hebben mensen troost te bieden met een hapklaar en rozegeur en maneschijn uitwasemend verhaal, kennen we allemaal en geven we geen of nauwelijks epistemologisch krediet. Waarom zouden we dat dan wel doen met een—ik geef het toe, niet eens schoorvoetend—hoopgevend en warm discours dat slechts qua vorm, en niet qua methode verbonden is aan goede wetenschap?

Laat ik het nog eens duidelijk stellen: ik heb genoten van de lezing van Verburgh en de vragen en antwoorden die erop volgden. Ook voel ik me al langer geneigd om zijn laatste boek aan te schaffen (“Fantastisch! Over het universum in ons hoofd”), en die neiging is niet verminderd door deze kritische opmerkingen. Wel vind ik het noodzakelijk om te blijven inzien dat het te allen tijde belangrijk blijft om zelf te blijven denken, en altijd te blijven vragen waarom je bepaalde opvattingen voor plausibel aanneemt. Verburgh zelf zal, zo verwacht ik, inzien hoe en waarom zijn passioneel betoog gerelativeerd kan worden, en als interessant denker zal hij dit gesprek niet vermijden. Wat misschien op lange termijn nog veel waardevoller is dan het warme bad dat Verburgh kan bieden, zeker voor mensen die een kritische en zorgvuldige reflectie op wetenschappelijke methoden, resultaten en geldigheid niet gewoon zijn, is de goede winterjas van het kritisch denken. Het gaat dan om een mantel die altijd aangevuld kan worden met een affectief bewustzijn van de wereld, een bewustzijn dat echter niet de boventoon mag voeren op de kritische reflectie.

— door Anna de Bruyckere

Aula van de Universiteit Gent, 26 oktober 2002, door Marc Van de Perre, voorzitter van het Geuzenprijscomité

Geen god geen meester. Vrijdenkers hebben heel lang strijd geleverd tegen een door hogere en onbetwistbare machten opgelegde zingeving, die uiteraard geen zingeving is net omdat ze door hogere en onbetwistbare machten is opgelegd. Mensen moeten hun eigen oordelen vestigen en hun eigen keuzen maken, hierin slechts gesteund door het vrij onderzoek en zeer on-eeuwige humanistische waarden. Zo doende kom je als vanzelf in het geweer tegen de kliek die Vlaanderen zolang in zijn verstikkende en hypocriete greep heeft gehouden. Je eet stoofvlees op goede vrijdag en organiseert ontdopingsacties.

Die strijd is voor een goed deel gestreden. De mensen gaan steeds minder naar de mis, twijfelaars hoeven niet noodzakelijk meer naar de hel, homo’s zijn ook mensen, masturberen mag (zij het niet overdrijven) en onderpastoors die aan kleine jongetjes zitten worden zowaar als het echt moet terecht gewezen. Het katholieke netwerk probeert zichzelf te overleven, overigens niet geheel zonder succes, maar het zoekt een nieuwe hoed, want de oude is versleten.

Leven we in een betere wereld, nu de mensen een beetje mogen denken? Nu de pastoor zijn greep op Vlaanderen aan het verliezen is? Wat bakken we van onze herwonnen individuele vrijheden? Stoelen we onze waarheden steeds meer op vrij onderzoek? Is er meer dialoog? Is er meer solidariteit?

Of m.a.w., de ontkerkelijkte wereld ziet er niet helemaal uit zoals we ons die hadden voorgesteld. De mensen kijken naar big brother en stemmen op het Vlaams Blok. Maar ze gaan niet naar de kerk en daar zijn we dan heel blij mee.

Moet er niet eens iets anders gebeuren?

En over die nieuwe en die oude hoed gesproken. Is het niet godgeklaagd vast te moeten stellen dat het katholieke netwerk, in zijn overlevingspogingen en met de flexibiliteit die het zo kenmerkt, de over-individualisering, de vervreemding die ook wij menen op te merken en die de wereld er beslist niet mooier op maakt, nu aangrijpt om er een nieuwe identiteit op te bouwen. Er zijn geen waarden meer, zeggen zij, omdat de pastoor nu eenmaal niet meer is wat hij geweest is, en dat is de vrijdenkers hun schuld. Hebben we het niet altijd gezegd? Zonder ons lukt het nooit.